“Wóz z sianem” – tryptyk autorstwa Hieronima Boscha

05/05/2022

Jeden z najwybitniejszych artystów renesansu północnego, Hieronymus Bosch, wziął swoje imię od miejscowości s-Hertogenbosch, w której mieszkał, pracował i zmarł. Był on na tyle bogaty, że nie musiał sprzedawać żadnego ze swoich obrazów, azasłynął dzięki obrazom religijnym pełnymapokaliptycznej sztuki biblijnej, z których wiele zostało nabytych przez niezwykle pobożnego króla Hiszpanii Filipa II (1527-98). Przeważnie tryptyki malowane były w bardzo dużych wymiarach i z ogromną ilością drobiazgowych detali. Jego najbardziej znane prace to "Statek głupców" (1490-1500, Louvre), "Ogród rozkoszy ziemskich" (1500-05, Prado), "Kuszenie św. Antoniego" (1500; Portugalskie Muzeum Sztuki, Lizbona), "Sąd Ostateczny" (1500, Alte Pinakothek, Monachium) iwłaśnie "Wóz z sianem". Ikonografia jego obrazów nadal wprawia badaczy w zakłopotanie i była znaczącym źródłem inspiracji dla artystów surrealistów, m.in. dla Salvadora Dali (1904-89).

Wóz z sianem Boscha
Wóz z sianem Boscha

Analiza "Wozu z sianem" Boscha

Wśród najsłynniejszych przykładów sztuki chrześcijańskiej z początku XVI wieku, przepełnionych symboliką i alegorycznymi znaczeniami, tryptyk "Wóz z sianem" skupia się na temacie grzechu i jego konsekwencjach. Dzieło było jednym z serii sześciu obrazów zakupionych przez Filipa II Hiszpańskiego w 1570 r. Później podzielono je na trzy obrazy: środkowy panel został sprzedany Izabeli II Hiszpańskiej (1830-1904) w 1848 r. i sprowadzony do Aranjuez; prawy panel powrócił do El Escorial, w miejscowości San Lorenzo de El Escorial; a lewy panel został przeniesiony do Muzeum Prado w Madrycie. Dopiero w 1914 roku wszystkie trzy elementy tryptyku zostały ostatecznie połączone w całość w Prado.

Jak zwykle w tamtych czasach, zewnętrzna strona tryptyku "Wóz z sianem" również została pomalowana, ale w pełnym kolorze, a nie w zwykłym grisaille (szarym monochromatycznym). Znany jako "Ścieżka życia" panel zawiera wersję obrazu Boscha "Wędrowiec" (1500, Boijmans Van Beuningen Museum, Rotterdam). Wokół niego umieszczona została seria miniaturowych obrazów, w tym jeden z wisielcem, a także napad na innego handlarza. Uczeni interpretują "Wędrowca" jako reprezentującego człowieka, który podąża swoją drogą pomimo wielu różnych pokus.

Po otwarciu tryptyk "Wóz z sianem" przedstawia podobną narrację do wcześniejszego arcydzieła Boscha "Ogród rozkoszy ziemskich".

Wędrowiec Boscha
Wędrowiec Boscha

Panel po lewej stronie przedstawia kilka scen ze starotestamentowej Księgi Rodzaju: takie jak wyrzucenie z nieba zbuntowanych aniołów, jak Bóg stworzył Ewę z żebra Adama, wąż (strasznie wyglądający wąż z głową mężczyzny) ofiarujący Adamowi i Ewie jabłko w Rajskim Ogrodzie, a także wygnanie Adama i Ewy z Ogrodu Eden przez Gabriela.

Ogród rozkoszy ziemskich Boscha
Ogród rozkoszy ziemskich Boscha

Środkowy panel przedstawia duży wóz na siano otoczony przez tłum ludzi próbujących wydobyć z niego siano dla siebie. Można również zobaczyć królów i biskupów podążających za wozem, podczas gdy inni poszukiwacze przyjemności popełniają różne grzechy (jak obżarstwo, szaleństwo, rozpusta, skąpstwo, oszustwo). U podnóża sceny, gruby mnich upija się, podczas gdy inne zakonnice i mnisi pracowicie wypełniają dla siebie worki sianem. Niezauważony przez rozbrykane tłumy Chrystus spogląda na scenę rozpusty ze swojej pozycji wysoko na niebie. Wóz i towarzyszący mu grzesznicy przechodzą nieubłaganie do następnego panelu, który pokazuje wieczne potępienie.

Zgodnie ze współczesną interpretacją obrazu Boscha autorstwa Ambrosio de Morales (1513-91), tryptyk z "Wóz z sianem" symbolizuje ordynarność i ulotność ziemskich przyjemności oraz daremne nabywanie dóbr doczesnych. W efekcie Bosch próbuje pokazać, jak pogoń za dobrami materialnymi i fizyczną przyjemnością (chwytanie siana) prowadzi ostatecznie do wiecznego potępienia. (Jedno z flamandzkich przysłów mówi: "świat jest jak wóz z sianem i każdy bierze, co może").

Panel po prawej stronie przedstawia piekło (a może świat w Dniu Sądu Ostatecznego) Boscha, płonące podziemia pełne ohydnych bestii, torturujących i rozdzierających ludzi, pożerających ich żywcem i wieszających ich z dachów wśród dymu i płomieni. W związku z tym należy zauważyć, że Bosch był świadkiem straszliwego pożaru z 1463 r., który zniszczył dużą część dobrze prosperującego holenderskiego miasta Brabant, co może tłumaczyć obrazy ognia na wielu jego obrazach. Innym ciekawym aspektem tego panelu jest budowana dziwna wieża.

Czytaj nasz blog tutaj.